Archipelag 2011

Spotkanie dotyczące wspomnień pamiętanej historii miejscowości oraz losów jej mieszkańców - Jeleniowo 2011

Program został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.

Głównym celem Programu „Archipelag", w 2011 roku, było zorganizowanie regionalnej sieci inicjatyw na rzecz edukacji kulturalnej, która swoje działania kierować będzie do młodzieży z wiejskich, marginalizowanych środowisk Warmii i Mazur. Dawać ma ona młodym ludziom umiejętność prowadzenia dyskursu z przeszłością i tradycją, a także po prostu zrozumienia swoich najbliższych, traktowania swojego otoczenia, jako źródła wiedzy, doświadczeń i inspiracji twórczych. 

Cele szczegółowe:

- stworzenie programu edukacji kulturalnej eksplorującego zasoby wielokulturowego dziedzictwa Warmii i Mazur w tym specyficznej kultury społeczności post-emigracyjnych,

- stworzenie sieci inicjatyw edukacji kulturalnej na terenie regionu

- wypracowanie innowacyjnych metod zastosowania multimediów i nowoczesnych technik plastycznych w procesach edukacji kulturowej młodzieży,

- przygotowanie grupy liderów środowisk wiejskich do prowadzenia projektów edukacji kulturalnej.

 Katalizatorem procesu realizacji celów projektu było tworzenie wirtualnej mapy "niezwykłych miejsc" Warmii i Mazur. Naszym zamierzeniem było zamieszczane na niej nie tylko zabytków i miejsc "pamięci historycznej", ale przede wszystkim informacji o "miejscach" niezwykłych -np. o nieistniejących już zagrodach mazurskich i warmińskich i ich mieszkań-cach, miejscach związanych ze wspomnieniami, legendami, opowieściami etc... W efekcie powstawały swoiste „mapy pamięci”. Mapy, na których zaznaczone są miejsca znaczące dla mieszkańców: związane zarówno z ważnymi wydarzeniami historycznymi, ale także i takimi, które z punktu widzenia „wielkiej” historii nie mają znaczenia. Mają je natomiast dla danego miejsca i jego mieszkańców. Często są to miejsca fizycznie już nieistniejące, ale wciąż żywo obecne w zbiorowej pamięci. Ruiny, pozostałość po dawno zniszczonym parku, czy dom, którego dawno już nie ma – to wszystko również umieszczaliśmy na mapie. Jedynym warunkiem był fakt związania danego miejsca z żywą pamięcią mieszkańców.

W trakcie pracy staraliśmy się wykorzystać przede wszystkim żywe relacje mieszkańców wiosek – zachować tę pamięć o miejscach i zdarzeniach, która jest najbardziej ulotna, bo odchodzi razem z ludźmi. Ważne było dla nas to, by mapa uwzględniała najbardziej charakterystyczne elementy krajobrazu kulturowego regionu. Istotną częścią naszych działań było także wykonywanie dokumentacji fotograficznej obiektów, gromadzenie dokumentów archiwalnych i opracowywanie historii poszczególnych wiosek.

Działania programu układały się w następujące nurty:

I. Przeprowadzenie pilotażu projektu w czterech gminach województwa.

- przygotowanie w trakcie warsztatów lokalnych koordynatorów i liderów do pracy w projekcie.

Działania prowadzone były w następujących gminach województwa: Braniewo, Orneta Dźwierzuty i Dywity. Wyboru gmin dokonaliśmy na podstawie dotychczasowych prac Ceik w różnych środowiskach regionu. Wszystkie miejsca, w których pracowaliśmy mają silną dominantę syndromu "popegeerowskiego", jednocześnie są niezwykle zróżnicowane kulturowo. Dwie gminy mają tradycje warmińskie, dwie mazurskie. Wśród ich mieszkańców są wciąż jeszcze Warmiacy, Mazurzy a także Niemcy i Ukraińcy. W trakcie dotychczasowych prac nawiązaliśmy kontakt z lokalnymi władzami, instytucjami edukacyjnymi i kulturalnymi oraz organizacjami pozarządowymi. Celem pilotażu była dokładna weryfikacja zakładanych metod pracy oraz zebranie materiałów dokumentujących pamięć wsi.

W każdej z gmin pracował lokalny koordynator, który odpowiadał za:

A/ prowadzenie działań promujących projekt na terenie gminy, w tym zorganizowanie seminarium projektu.

B/ przeprowadzenie działań projektu poprzez zorganizowanie i prowadzenie spotkań grupy mieszkańców gminy.

C/ prowadzenie i dokumentowanie w formie audio l wywiadów z mieszkańcami gminy w poszukiwaniu opowieści o ważnych elementach krajobrazu kulturowego.

Dodatkowo działania prowadzone były na terenie gmin Ełk i Stare Juchy. Były one kontynuacją wcześniejszych prac CEiIK.  Realizowali je – we wsiach Skomack Wielki, Orzechowo i Rożyńsk pracownicy CEiIK, a gromadzone materiały opracowywał redaktor „wirtualnej mapy”.

Zasadnicze działania w gminach rozpoczęły się od początku czerwca. Zgodnie z harmonogramem poprzedzone zostały przygotowaniem koordynatorów do pracy w projekcie (wszyscy zostali zaproszeni do udziału w warsztatach prowadzonych przez współpracujące w realizacji projektu Stowarzyszenie „Tratwa”) oraz pracą animacyjną w środowiskach lokalnych, która doprowadziła do skupienia wokół działań projektu młodzieży i mieszkańców wsi. Istotną rolę w tych pracach mieli lokalni partnerzy projektu – Stowarzyszenia „MiastoWieś” z Ornety. „Kraina Żurawia” z Popowej Woli, „Przy Granicy” z Żelaznej Góry. „Kraina Druglina” z Rożyńska oraz GOK Dywity. Wprawdzie pierwotnie zakładaliśmy, że projekt skierowany będzie do grup młodzieży wiejskiej, ale ze względu na duże zainteresowanie również starszych osób, zdecydowaliśmy się na pracę z grupami wielopokoleniowymi. Okazało się, że takie rozwiązanie wpływało bardzo pozytywnie na proces realizacji projektu. W trakcie spotkań dochodziło do bardzo interesującej wymiany uwag, informacji i dyskusji. Pracownicy CEiIK wielokrotnie uczestniczyli w spotkaniach monitorując ich przebieg oraz konsultując pracę lokalnych koordynatorów. 

W wyniku programu powstały grupy gotowe do dalszej współpracy z naszym Centrum w następujących miejscowościach. Istotnym jest również to, że mają one oparcie w miejscowych liderach i stowarzyszeniach uczestniczących w Programie „Archipelag”.

- Bażyny, Popowa Wola, Braniewo, Orneta, Rożyńsk, Skomack Wielki i Orzechowo.

Najtrudniejszym elementem projektu okazało się prowadzenie wywiadów z najstarszymi mieszkańcami wsi. Poprzednie nasze doświadczenia związane z wywiadami biograficznymi, w trakcie, których pytaliśmy o osobiste wspomnienia ludzi, okazały się niewiele przydatne w trakcie prac nad „Archipelagiem”. Pytania o domy i obiekty budziły w naszych interlokutorach często zakłopotanie lub niechęć do udzielania wyczerpujących odpowiedzi. Stąd wiele prób podjęcia rozmów z mieszkańcami nie powiodło się. Próbowaliśmy oczywiście wyjaśnić powody takich reakcji na nasze poszukiwanie wiedzy o powojennej historii wsi objętych programem. Jednym z powodów był syndrom „Agnes Trawny” – niektórzy ze starszych ludzi wciąż jeszcze, ku naszemu zaskoczeniu, boi się utraty swych domów na rzecz ich pierwotnych właścicieli – Niemców, Warmiaków lub Mazurów, którzy emigrowali z Polski jeszcze w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Dlatego niekiedy bardzo podejrzliwie traktowali animatorów projektu pytających o dzieje budynków i miejsc, myśląc, że prawdziwą intencją jest próba pozbawienia ich własności. Również często dramatyczne losy miejscowości regionu w czasie tuż po zakończeniu wojny, kiedy powszechnym zjawiskiem było szabrownictwo i dewastacja „poniemieckiej własności”, a następnie „era Pegeerów”, są do tej pory traktowane, jako wstydliwe. Skutkowały, bowiem często niszczeniem śladów przeszłości, która była tak przez oficjalną propagandę, jak i przez bardzo wielu z przybyłych na Warmię i Mazury, traktowana, jako wroga i skrajnie obca. Jedna z naszych rozmówczyń wprost powiedziała, że w jej wsi do lat osiemdziesiątych nikt nie remontował budynków, ani nie budował nowych, ponieważ panowało przekonanie, że własność domów i ziemi jest niepewna i tymczasowa.

Udało się jednak dotrzeć do bardzo wielu ludzi, którzy gotowi byli dzielić się swoją wiedzą i wspomnieniami. Wśród naszych rozmówców byli zarówno Niemcy, Mazurzy, Ukraińcy a także przesiedleńcy z Wileńszczyzny i Białorusi i z terenu obecnej Polski.

W wyniku prac projektu, w okresie czerwiec – grudzień, zgromadzono kilkadziesiąt godzin nagrań wywiadów, wiele dokumentów, archiwalnych zdjęć i całkowicie nieznanych poprzednio informacji i o zasobach kulturowych następujących wsi Warmii i Mazur:

BAŻYNY, BARKWEDA, CHWALĘCIN, DŹWIERZUTY, GRADKI, KRZEWNO, LIPOWINA, JELENIOWO, NOWE WŁÓKI, ORZECHOWO, OSETNIK, ORŻYNY, PĘCISZEWO, PŁOSKINIA, POPOWA WOLA, ROŻYŃSK, SARNIKI, SKOMACK WIELKI, TUŁAWKI, ŻELAZNA GÓRA.

II. Zaprojektowanie kształtu plastycznego, merytorycznego i informatycznego mapy  i opublikowanej, jako subdomeny strony internetowej Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie

Zgromadzone dane zostały następnie zredagowane do formy umożliwiającej ich prezentację w intrenecie – wybrano istotne ze względu na koncepcję projektu obiekty w każdej z miejscowości, wyszukano archiwalne zdjęcia i opisy, z nagrań wywiadów wyodrębniono informacje dotyczące poszczególnych obiektów, bądź wspomnienia dotyczące pamiętanej historii miejscowości oraz losów jej mieszkańców. Wypracowany schemat prezentacji miejscowości obejmował:

- informację o historii wsi wraz z reprodukcjami zdjęć archiwalnych i fragmentami wspomnień o miejscowości wyodrębnionymi z wywiadów w formie tekstu bądź formacie audio, oraz linki do odpowiednich stron w internecie.

- opisów poszczególnych obiektów, ich dokumentacja fotograficzna, ewentualnie reprodukcje zdjęć archiwalnych i dokumentów oraz fragmenty wywiadów.

- mapy miejscowości z zaznaczeniem obiektów.

Pierwsze informacje na temat programu, jego metody i celów zostały opublikowane na stronie internetowej CEiIK w kwietniu br. Pierwsza internetowa wersja „Atlasu Miejsc Niezwykłych Warmii i Mazur” – bo tak nazwaliśmy wirtualną mapę, została zaprojektowana w lipcu br. Jej pierwsza robocza prezentacja odbyła się 20 września 2011 r. Jej pełna wersja działa od grudnia, jako subdomena strony internetowej CEiIK – jej adres http://archipelag.ceik.eu/, jest na bieżąco aktualizowana i uzupełniana.

III. Przeprowadzenie regionalnego konkursu na najlepsze mapy lokalnego krajobrazu kulturowego.

Jednym z bardzo istotnych elementów strony internetowej jest umieszczony na niej manual dotyczący metod pracy z tzw. „historią mówioną” i sposobów i metod prowadzenia wywiadów, gromadzenia i dokumentowania informacji o lokalnych zasobach kulturowych. 

Opracowanie to powstało, jako pomoc metodyczna dla potencjalnych przyszłych partnerów naszego przedsięwzięcia oraz uczestników konkursu, który był istotną częścią Programu „Archipelag”. Konkurs został ogłoszony we wrześniu 2011 roku na stronie internetowej CEiIK, w Gazecie Olsztyńskiej ( w formie płatnego ogłoszenia) oraz na stronach internetowych Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie. Oprócz tego z pomocą partnerów projektu – min, przez bazę danych Pełnomocnika Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego ds. Organizacji Pozarządowych i Stowarzyszenie „Tratwa”, wysłane zostały informacje mailowe o konkursie. Jednocześnie w dniu 20 września zorganizowane zostały warsztaty dla dyrektorów i pracowników domów kultury, w trakcie, których informowaliśmy o celach i metodach projektu oraz regulaminie konkursu. Obecnych było dwadzieścia osób. Następnego dnia wspólnie z Departamentem Kultury i Edukacji Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie zorganizowaliśmy regionalną konferencję pn. „Ochrona dziedzictwa Kulturowego Warmii i Mazur” ( obecnych ok. 100 osób).

Konferencji towarzyszyły projekcje filmów z dokumentacji CEiIK – „Ostatni Mazurzy
i Warmiacy” oraz wystawa przygotowana w ramach projektu „Ogniwa” – CEiIK
i Stowarzyszenia „Tratwa”.

Konkurs zgodnie z regulaminem zamknięto w dniu 23 listopada 2011 roku. Mimo wielu telefonów i zapytań do bezpośredniego udziału w konkursie zgłoszono siedem prac. Powołany zarządzeniem Dyrektora CEiIK sąd konkursowy, który zebrał się na posiedzeniu w dniu 13 grudnia br., przyznał następujące nagrody i wyróżnienia: 

- I nagroda – Paweł Rynkiewicz za opracowanie wsi Kieźliny,

- II nagroda – Kamil Kalisto – za opracowanie wsi Szestno,

- III nagroda – Elżbieta Mierzyńska – za opracowanie wsi Sątopy – Samulewo.

- wyróżnienie – Krystyna Kacprzak i Bernard Król – za opracowanie wsi Boreczno.

IV.  Upowszechnienie metody – organizacja konferencji regionalnej i warsztaty metodyczne.

W końcowej fazie działań zorganizowany został cykl seminariów i konferencji, których celem było upowszechnienie założeń, metody oraz doświadczeń zdobytych w trakcie realizacji Programu „Archipelag”.        

Pierwszym z nich było dwudniowe seminarium pn. „Archiwum Żywej Pamięci” zorganizowane wspólnie ze Wspólnotą Kulturową „Borussia” oraz Stowarzyszeniem „Tratwa”. Spotkanie odbyło się w Olsztynie w dniach 21 – 22 października.. Uczestniczyło w nim łącznie ok. 40 osób. Program seminarium przedstawiał się następująco::

21 października - kilkugodzinna prezentacja różnych metod pracy z niematerialnym dziedzictwem kulturowym i historią mówioną oraz panel dyskusyjny, w którym uczestniczyli:

1. Katarzyna Madoń-Mitzner (Dom Spotkań z Historią, Warszawa)

2. Ryszard Michalski (CEiIK i Stowarzyszenie „Tratwa”, Olsztyn)

3. dr Piotr Filipkowski (Ośrodek Karta, Warszawa)

22 października - zajęcia warsztatowe: Historia mówiona.

Wstępem do zajęć był wykład dr Dobrochny Kalwa ( Uniwersytet Jagielloński) poświęcony historii mówionej w państwach „nowej demokracji”. Następnie zajęcia w grupach prowadzone było przez Helgę Grune (Stowarzyszenie My Life, Frankfurt nad Odrą/Słubice), dr. Piotra Filipkowskiego (Ośrodek Karta, Warszawa), Dobrochnę Kałwę (Uniwersytet Jagielloński, Kraków) i Ryszarda Michalskiego (CEiIK Olsztyn).

Istotnym elementem projektu były także seminaria i spotkania realizowane w gminach objętych projektem. Uczestniczyli w nich nauczyciele, młodzież, liderzy lokalnych organizacji społeczno-kulturalnych, nauczyciele i bibliotekarze. Powadzone one były przez Iwonę Liżewską ( Dyrektora olsztyńskiego oddziału Narodowego Instytutu Dziedzictwa) oraz Ryszard Michalski z CEiIK. Program trwających średnio ok. czterech godzin spotkań składał się z zajęć poświęconych umiejętności czytania i interpretacji specyfiki krajobrazu Warmii i Mazur w kategoriach kulturowych (I. Liżewska) oraz metodzie i doświadczeniom Programu „Archipelag” ( R. Michalski).

Do góry

Program został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Warmia i Mazury
na lata 2007-2013.

Polityka prywatności © 2013 Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie.
Projekt graficzny i wykonanie techniczne: CIRUTdesign.
Poznaj lepiej nasz region: